Mantelzorg combineren met studeren: een onzichtbare realiteit.

Mantelzorg combineren met studeren is voor veel jongeren dagelijkse realiteit. Onderzoeker Benedicte De Koker toont welke uitdagingen daarbij komen kijken, welke ondersteuning mogelijk is en waarom erkenning essentieel is voor studerende mantelzorgers.

Hoe combineer je een studentenleven met de zorg voor iemand in je naaste omgeving? Het is een vraag waar meer jongeren mee worstelen dan vaak wordt gedacht. In de podcast Goed om Weten gaat host Tine De Donder in gesprek met Benedicte De Koker, coördinator van het onderzoekscentrum 360° Zorg en Welzijn aan HOGENT, over de realiteit van studerende mantelzorgers. Het gesprek maakt duidelijk dat mantelzorg onder jongeren geen uitzondering is, maar een structureel en maatschappelijk relevant thema.

Een wijdverspreid fenomeen

Het verhaal van Jill, een 22-jarige studente farmacie die voor haar moeder met multiple sclerose zorgt, vormt het vertrekpunt van de aflevering. Ze beschrijft hoe ze voortdurend balanceert tussen haar studies en haar zorgtaken, en hoe moeilijk het is om die twee werelden te combineren.

Volgens Benedicte De Koker is haar situatie allesbehalve uitzonderlijk. Onderzoek toont aan dat één op de vijf studenten een mantelzorgrol opneemt. Wanneer we breder kijken naar jongeren tussen 18 en 25 jaar, blijkt zelfs dat één op de drie het afgelopen jaar op een bepaald moment zorg heeft geboden aan iemand in de directe omgeving.

Die cijfers maken duidelijk dat mantelzorg een realiteit is die in vrijwel elke klas en studierichting aanwezig is. Toch blijft het vaak onder de radar.

Tussen studie en zorg: een complexe combinatie

De combinatie van studeren en mantelzorg brengt specifieke uitdagingen met zich mee. Voor veel studenten betekent het dat ze voortdurend moeten schakelen tussen hun rol als student en hun rol als zorgverlener.

De Koker wijst erop dat het beeld van de zorgeloze student vaak niet overeenkomt met de realiteit. Naast mantelzorg nemen jongeren ook andere verantwoordelijkheden op, zoals werk of zorg voor broers en zussen. De druk kan daardoor aanzienlijk oplopen.

Uit onderzoek bij studerende mantelzorgers blijkt dat ongeveer de helft moeilijkheden ervaart bij het combineren van beide rollen. Die moeilijkheden kunnen zich op verschillende vlakken manifesteren:

• Het halen van deadlines 
• Het plannen en uitvoeren van groepswerk 
• Concentratieproblemen 
• Het vinden van een rustige studieomgeving 
• Het combineren van examens met zorgtaken, bijvoorbeeld bij ziekenhuisopnames 

Tegelijk is het belangrijk te benadrukken dat niet elke mantelzorger vastloopt. Voor een deel van de studenten lukt de combinatie wel, maar voor een significante groep vormt ze een reële uitdaging.

Wil je hier graag meer over lezen? Lees dan het rapport 'Mantelzorg en studie combineren' van het alliantieproject EHB - HOGENT. Ook de inspiratiegids voor jonge mantelzorgers biedt veel informatie.

Meer aandacht en ondersteuning in het hoger onderwijs

De afgelopen jaren is er binnen het hoger onderwijs steeds meer aandacht voor studerende mantelzorgers. Hogescholen en universiteiten erkennen dat deze groep specifieke noden heeft en zetten in op ondersteuningsmaatregelen. En ook binnen het Vlaams mantelzorgbeleid is dit een prioriteit.

Die ondersteuning kan verschillende vormen aannemen. Sommige instellingen voorzien een specifiek mantelzorgstatuut, terwijl andere werken met bredere statuten rond uitzonderlijke individuele of sociale omstandigheden. Studenten kunnen onder meer rekenen op:

• flexibiliteit in deadlines en examenmomenten 
• begeleiding via trajectbegeleiders of studentenvoorzieningen 
• doorverwijzing naar ondersteunende diensten 

Volgens De Koker is het cruciaal dat studenten de stap zetten om hun situatie kenbaar te maken, als ze voelen dat de combinatie moeilijk loopt. Ook kunnen hogescholen en universiteiten meer pro-actief informeren. “Er is meer mogelijk dan veel studenten denken, maar je moet wel de weg naar die ondersteuning vinden.”

Een handig vertrekpunt is de website www.jongemantelzorgers.be, waar per onderwijsinstelling een overzicht wordt gegeven van beschikbare maatregelen.

Nood aan emotionele ondersteuning

Naast praktische uitdagingen brengt mantelzorg ook een emotionele belasting met zich mee. Zorgen voor een naaste die ziek is of ondersteuning nodig heeft, roept vaak gevoelens van bezorgdheid, stress en onzekerheid op.

Die emotionele dimensie wordt soms onderschat. Mantelzorgers moeten niet alleen omgaan met hun eigen ontwikkeling en toekomstplannen, maar ook met de impact van de zorgnood binnen hun gezin.

Professionele hulp kan daarbij een rol spelen, maar is niet altijd noodzakelijk. Studenten kunnen terecht bij psychologische diensten binnen hun onderwijsinstelling of bij eerstelijnspsychologen buiten de schoolcontext. Voor jongeren is die hulp vaak betaalbaar of gratis.

Daarnaast kan steun ook komen uit het sociale netwerk of via contact met lotgenoten. Organisaties zoals ZoJong! en Vlaams Steunpunt Mantelzorg brengen jonge mantelzorgers samen en bieden een laagdrempelige manier om ervaringen te delen.

Drempels om erover te praten

Een opvallend aspect dat in de podcast aan bod komt, is de terughoudendheid om over mantelzorg te praten. Veel jongeren ervaren een drempel om hun situatie te delen met vrienden of medestudenten.

Schaamte speelt daarbij een rol, net als de vrees om als “klager” over te komen of om als kwetsbaar gezien te worden. Mantelzorg wordt bovendien vaak beschouwd als iets dat zich in de privésfeer afspeelt, waardoor het minder snel onderwerp wordt van gesprek.

Toch blijkt uit onderzoek dat die terughoudendheid niet altijd nodig is. Vrienden staan vaak wel open voor het verhaal, maar weten niet altijd hoe ze het gesprek moeten aangaan. Ook daar ligt dus een verantwoordelijkheid bij de omgeving: signalen oppikken en op een laagdrempelige manier interesse tonen.

Mantelzorg herwaarderen

Volgens De Koker is het belangrijk om mantelzorg niet alleen te bekijken vanuit de moeilijkheden, maar ook vanuit de waarde en de kracht die ermee gepaard gaan. Mantelzorgers ontwikkelen vaak vaardigheden zoals verantwoordelijkheid, veerkracht en probleemoplossend denken. In die zin kan de ervaring ook groeikansen bieden. Ze verwijst naar een treffende uitspraak van een student: “Er bestaat een topsportstatuut, maar eigenlijk zijn wij de topsporters van ons gezin.” Die vergelijking onderstreept de inzet en het engagement die mantelzorg vergen.

Een bredere maatschappelijke erkenning van mantelzorg kan helpen om het taboe te doorbreken en om jongeren te stimuleren om hulp te zoeken wanneer dat nodig is.

Een gedeelde verantwoordelijkheid

Hoewel er in het gesprek veel aandacht gaat naar wat studenten zelf kunnen doen, benadrukt De Koker ook de rol van de samenleving. Mantelzorg is niet enkel een individuele verantwoordelijkheid, maar vraagt om een gedeelde aanpak. Dat betekent onder meer:

• het toegankelijk maken van ondersteuning zoals gezinshulp 
• het sensibiliseren van onderwijsinstellingen 
• het versterken van sociale netwerken rond mantelzorgers 

Door mantelzorg zichtbaar te maken en te erkennen, ontstaat er meer ruimte voor ondersteuning en begrip.

Je staat er niet alleen voor

Voor studenten zoals Jill is de eerste stap vaak de moeilijkste: erkennen dat ze mantelzorger zijn en daarover durven praten.

De boodschap uit de podcast is duidelijk: je staat er niet alleen voor, en er bestaat meer ondersteuning dan vaak wordt gedacht. Door het gesprek aan te gaan - met vrienden, met de onderwijsinstelling of met professionals - kunnen drempels verlaagd worden en oplossingen in zicht komen.
 

---