Vijftig jaar gewestplan.

Op 28 september 1976 verscheen het gewestplan Mechelen in het Belgisch Staatsblad, het eerste definitieve gewestplan van België. Vijftig jaar later bepaalt het nog altijd mee wat waar mag gebeuren.

Naar aanleiding van die verjaardag publiceren Dimitri Minten en Tim Vekemans (RE-ST)/erts* en Peter Lacoere van het onderzoekscentrum Duurzaam Ruimtegebruik en Mobiliteit (HOGENT) het vlugschrift Gewe(n)stplan. Het onafhankelijke beleidsonderzoek kijkt terug op wat het gewestplan Vlaanderen gebracht heeft, maar blikt vooral vooruit: hoe kan een bestemmingsplan eruitzien dat beter aansluit bij de ruimtelijke uitdagingen van vandaag? 

Van gewestplan naar "geweestplan"

De gewestplannen brachten in de jaren 1970 broodnodige structuur in een sterk versnipperd landschap. Ze legden voor heel Vlaanderen vast waar ruimte was voor wonen, landbouw, industrie, natuur en andere functies.
Maar het systeem bleek bijzonder hardnekkig. Hoewel de plannen oorspronkelijk om de tien jaar zouden worden herzien, kwam die systematische actualisering er nooit. Vandaag is voor 94% van Vlaanderen de hoofdbestemming nog altijd dezelfde als vijftig jaar geleden. In het gewestplan Mechelen bleef 89% van het gebied ongewijzigd.
Volgens de auteurs is het gewestplan daardoor steeds meer een ‘geweestplan’ geworden: een verouderd en achterhaald systeem dat nog sterk vertrekt vanuit functiescheiding, uitbreiding en bestemmingen voor onbepaalde duur.

Vier principes voor een ander ruimtelijk beleid

Met het Gewenstplan verbeelden de auteurs een radicale update. Niet door bestemmingsplanning af te schaffen, maar door ze opnieuw dynamisch te maken.

Een toekomstig plan zou volgens hen:

• tijdelijk zijn in plaats van tijdloos
• adaptief in plaats van rigide
• begrenzing nastreven in plaats van verdere uitbreiding
• functiemenging mogelijk maken waar dat kan.

Bestemmingen zouden bijvoorbeeld periodiek kunnen worden herbekeken of kunnen vervallen wanneer geplande ontwikkelingen niet worden gerealiseerd.

Vijf wensen, één nieuw plan

Aan de hand van het gewestplan Mechelen werken de auteurs vijf concrete ingrepen uit.

1. Agrarisch gebied wordt een gemengd openruimtegebied, waarin naast landbouw ook natuur, waterbuffering, koolstofopslag, hernieuwbare energie en landschapszorg een plek krijgen.
2. De categorie "woongebied met landelijk karakter" verdwijnt, zodat verdere lintbebouwing wordt afgeremd.
3. Industrie- en ambachtelijke zones evolueren naar gemengde economische gebieden, beter afgestemd op de economie van vandaag.
4. Daarnaast worden niet-gerealiseerde bouwzones opnieuw bekeken. Voor het gewestplan Mechelen gaat het om 1279 hectare woon-, gemeenschaps- en industriezones die volgens de imulatie kunnen worden geneutraliseerd.
5. Tot slot wordt ook meer ruimte voorzien voor natuur en water. In de Mechelse regio zou het aandeel natuur- en waterbestemmingen zo stijgen tot 24% van het grondgebied. 

Uitnodiging tot debat

Samen vormen die vijf ingrepen het Gewenstplan. Geen afgewerkt beleidsvoorstel, maar een uitnodiging om fundamenteel na te denken over hoe Vlaanderen zijn beperkte ruimte in de toekomst wil gebruiken en beschermen.

Het vlugschrift is een samenwerking van (RE-ST)/erts* en onderzoekscentrum DRUM van HOGENT. De teksten zijn van Dimitri Minten, Tim Vekemans en Peter Lacoere. De kaarten van het Gewenstplan zijn van Oscar Zurita Hurtado van DRUM, met daarnaast een visualisatie van HOGENT-student Ruben Desmedt.

Het werk is opgedragen aan stedenbouwkundige Evert Lagrou (1937–2026), die zich al vroeg kritisch boog over de Belgische ruimtelijke ordening en de gewestplannen.

Lees het volledige vlugschrift Gewe(n)stplan en ontdek kaart per kaart hoe een vijftig jaar oud planningssysteem er vandaag anders zou kunnen uitzien.

 

---